Tine Hens over ‘Archief van mogelijk verlies’: over verdriet en vuurvliegjes

Je wandelt naar buiten en hoort een kievit. Je staat even stil, en opeens overvalt je een gevoel van geluk. Ook Tine Hens ervoer hetzelfde, maar zij schreef er een boek over. Op 5 februari was de Belgische auteur te gast in De Krook in Gent, uitgenodigd door Avansa. Ze ging er in gesprek met Leentje Van Hoorde van Walkotopia over haar boek ‘Archief van mogelijk verlies’.

Wat volgde, was geen gewone boekvoorstelling. Wel een eerlijk gesprek over verdriet, moed en vuurvliegjes.

We zijn vergeten hoe rijk de natuur ooit was

Tine Hens groeide op in de buurt van Leuven, met zicht op een veld en heel veel leeuweriken, zo gewoon als mussen. Nu is dat veld bebouwd en de leeuwerik verdwenen. Dat klinkt als nostalgie, maar het is meer dan dat.

Er bestaat een begrip voor: het shifting baseline syndroom, zoals Marc Argeloo het noemt in zijn boek ‘Natuuramnesie’. De natuur zoals je die als kind kende, wordt je norm. Je vergeet dat het dertig jaar daarvoor nog veel rijker was, maar je wordt er niet door gealarmeerd omdat je geen referentie meer hebt. Met zijn allen zien we een verschaalde natuur en we noemen die gewoon.

Wist je trouwens dat driekwart van het aantal individuele dieren is verdwenen tijdens Tines leven? Ze is amper vijftig. Dat is geen statistiek. Dat is haar generatie. Het is ook de mijne!

Ook ik herinner me de tientallen mussen in en rond onze tuin. Nu zie ik er geen enkele meer. Ik had daar nooit echt bij stilgestaan, tot ik Tine hoorde praten. Dat interview kwam echt binnen.

Wat is ‘Archief van mogelijk verlies’?

Het boek ‘Archief van mogelijk verlies’ van Tine Hens vertelt over soorten die ooit gewoon waren: de vuurvlieg, de paling, de leeuwerik en de olm, ook wel gekend als iep. Elk hoofdstuk heeft een ander genre – fictie, non-fictie, spoken word – en wordt telkens ingeleid met een prachtige houtsnede van Jan De Kinder. Tine wilde zichzelf amuseren met die variatie, en dat merk je. Het boek leest niet als één ding. Elk hoofdstuk verrast opnieuw.

Er is ook een soundscape van componiste Ellen Jacobs, via een QR-code in het boek te beluisteren op Soundcloud. Die opname begint onder de grond, met het geluid van groeiende wortels van een korenbloem, en eindigt met spreeuwen en een voetmeesterpad. Ellen Jacobs nam alles zelf op in het veld, alles behalve de gletsjers, daarvoor mochten ze opnames van anderen gebruiken.

De natuur zelf is de muzikant. Geen vertaling naar menselijke instrumenten, gewoon de kieviten, de leeuweriken, de vuurvliegjes.

Het boek is een totaalkunstwerk, en dat merk je aan de manier hoe Tine erover praat. Ze schreef elke zin hardop voor, tot het ritme klopte. Ze herschreef terwijl ze voorlas op lezingen. Er was een uitgever nodig om haar te doen stoppen.

De keuze voor fictie was bewust. Het hoofdstuk over sneeuw, en dan vooral namaaksneeuw, speelt zich af op een fictief congres in Dubai, maar alles wat erin wordt gezegd, is waar. De setting is verzonnen, de werkelijkheid helaas niet.

Over het wonderlijke leven van palingen

Een van de sterkste passages in het gesprek ging over de paling en over PieterJan Verhelst, de palingman. Tine leerde hem kennen via haar netwerk van biologen en specialisten.

De paling is een van de meest mysterieuze dieren op aarde. We hebben hem nog nooit zien paren en nog nooit een eitje gevonden in het wild. Wat we wél weten? De kuit wordt geschoten in de Sargassozee, ergens midden in de Atlantische Oceaan. Daarna drijven de larven met de stroom mee, zo fijn als wilgenblaadjes.

Ze weten op dat moment al of ze een Europese of Amerikaanse paling zijn. De Europese zwemmen naar onze kusten, veranderen van gedaante, trekken onze rivieren op en blijven er soms vijftien jaar, zonder geslachtsorganen en zonder te paren, alleen maar etend. Helaas eten ze alles, dus ook alles wat vervuild is.

En dan triggert iets de volgende metamorfose, niemand weet wat precies. Dan worden het zilverpalingen. Ze verliezen hun maag, stoppen met eten en zwemmen 7.000 kilometer terug naar de Sargassozee. Daar paren en sterven ze en alles begint opnieuw.

PieterJan Verhelst probeert ze te volgen tot aan de Sargassozee. Tot nu toe lukt het niet helemaal. Ze raken altijd een beetje verder.

En over vuurvliegjes

België telt drie soorten vuurvliegjes, en alle drie komen ze nog voor in het Zoniënwoud in Brussel. De larven leven drie jaar lang in de grond en eten slakken. Zéér nuttig als je een slakkenplaag hebt in je tuin. Dan verpoppen ze, stoppen met eten en hebben nog maar één doel. De mannetjes vliegen rond met hun lampjes. De vrouwtjes zitten stil en wachten.

Raphaël De Cock, de vuurvliegjesspecialist die Tine ontmoette, organiseert elk jaar de Firefly Sessions in het Zoniënwoud: een akoestisch concert in het bos, net op het moment dat de eerste vuurvliegjes verschijnen. “Zo mooi”, zei Tine. En je gelooft haar meteen.

Hoop is een passief woord

Het besef dat ze dit boek moest schrijven, kwam tijdens een fietstocht van Wenen naar Boedapest, midden in een hittegolf in de zomer van 2022 of 2023. In een park hoorde ze de dode bladeren kraken onder haar voeten. Het was juli. Ze wou eigenlijk gewoon genieten, maar ze had enkel zin om te huilen. Moeilijk om uit te leggen aan je gezin op vakantie.

En toch: dat moment was de trigger. Ze kon niet blijven rondlopen met al dat verdriet zonder er iets mee te doen. De politieke context maakt haar verdriet alleen maar groter. Tine verwees naar een speech van Bart De Wever waarin hij een crackdown op milieuregels aankondigde. Ze had net een avond bijgewoond met Milieuadvocate Isabelle Larmuseau die uitlegde hoe ernstig de vervuiling al is in de grond, in de lucht, overal. En toch, zei Tine, kiezen sommige politici ervoor om terug te keren naar business as usual.

“Hoe bouw je een economie op een planeet waarvan het natuurlijke systeem in elkaar stort?”, vroeg ze zich hardop af. Ze besloot haar verdriet om te zetten in dit boek.

Op de vraag of er dan nog hoop is, aarzelde Tine. Hoop vindt ze een passief begrip, iets waarbij je stilzit en wacht. Wat ze wél gelooft? Dat moed, samen doen en inspireren iets in beweging zet. Of dat dan hoop heet, weet ze niet.

Het schrijven van ‘Archief van mogelijk verlies’ was een politieke daad. Niet met de harde toon van een opiniestuk, maar vanuit zachtheid. Ze wou mensen laten voelen, niet overtuigen. En ze citeerde Pasolini, die in de winter van 1941 vuurvliegjes vergeleek met verzetsstrijders: even vluchtig, maar ze blijven hun signalen uitzenden.

Het is aan ons om de vuurvliegjes niet te laten verdwijnen. En het is aan ons om als vuurvliegjes te worden. – Tine Hens

Een expo, een tuin en een volgende stap

Wie meer wou, kon in februari 2026 terecht in de Boekentoren in Gent. Elke zondag was er een rondleiding rond de expo Found die bij het boek van Tine Hens hoort, met sokkels van bomen die gestorven zijn door droogte, verzilting of overstroming. Klimaatslachtoffers als monument op openbare plekken.

Er is ook een gletsjermonument. Tine trok vorige zomer met haar man op gletsjersafari. Ze zagen watervallen aan de gletsjers, zo razendsnel smelt het. Triestig, zei ze, maar ook een bevestiging dat ze er iets mee moest doen.

Ze vertelde ook over de mondkapmeeuw die op 1 januari langs de kant van de weg werd gevonden met een mondkapje verstrengeld om zijn poot. Een corona- én verkeersslachtoffer tegelijk. Tine wou hem tentoonstellen naast het skelet van Georges Cuvier, de wetenschapper die als eerste beschreef dat dieren kunnen uitsterven. Die combinatie zegt alles: van de eerste theorie over uitsterven, naar een meeuw die sneuvelt als gevolg van een wegwerpmasker.

Tines ultieme tip: “Laat je tuin verwilderen”

Ze besloot met de volgende tip: laat je tuin verwilderen. Echt. Niet wild genoeg om de buren te shockeren, maar genoeg om grassen en kruiden de ruimte te geven. Leven keert snel terug als je het gewoon laat.

Tine Hens werkt ondertussen aan een volgend boek, over exoten, roofkunst en een Sanseveria die ooit heilig was in Congo. Maar dat vertelt ze zelf wel als het zover is.

PS: Ben je ook geïnteresseerd in het interview dat Leentje Van Hoorde afnam van Nele Baplu?

© C’bon, blogger en freelance copwyriter